เจาะลึกเนื้อหาหัวใจสำคัญของ พระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 และที่แก้ไขเพิ่มเติมถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2562 ในหมวดที่ออกข้อสอบข้าราชการ ก.พ. และครูผู้ช่วย สพฐ. ภาค ก มากที่สุด: คำสั่งทางปกครอง (ม.34–ม.43), การอุทธรณ์คำสั่งทางปกครอง (ม.44–ม.48) และ การเพิกถอนคำสั่งทางปกครอง (ม.49–ม.53) พร้อมสูตรจำตัวเลขและ 10 จุดหลอกที่ต้องระวังก่อนเข้าห้องสอบ
📑 สารบัญเนื้อหาเจาะลึก
- 1. สรุปสาระสำคัญ: คำสั่งทางปกครอง (ม.34–ม.43)
- 2. ระบบการอุทธรณ์คำสั่งทางปกครอง: สูตรจำ 15 → 30 → 30+30 วัน (ม.44–ม.48)
- 3. การเพิกถอนคำสั่งทางปกครอง: คำสั่งไม่ชอบ vs คำสั่งชอบด้วยกฎหมาย (ม.49–ม.53)
- 4. ตารางสรุปตัวเลขออกสอบบ่อยที่สุด (Must-Remember Timelines)
- 5. 10 จุดหลอกในห้องสอบที่พบบ่อยและข้อควรระวัง
- 6. สูตรจำเด็ดก่อนเข้าห้องสอบ & คลังข้อสอบจำลอง 3 ชุด (60 ข้อ)
1. สรุปสาระสำคัญ: คำสั่งทางปกครอง (ม.34–ม.43)
คำสั่งทางปกครอง คือ การใช้อำนาจตามกฎหมายของเจ้าหน้าที่ที่มีผลเป็นการสร้างนิติสัมพันธ์ขึ้นระหว่างบุคคลในอันที่จะก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน ระงับ หรือมีผลกระทบต่อสถานภาพของสิทธิหรือหน้าที่ของบุคคลเป็นการเฉพาะราย (เช่น การอนุญาต อนุมัติ วินิจฉัยอุทธรณ์ สั่งการ หรือลงโทษทางวินัย)
| มาตรา | ประเด็นสำคัญตามกฎหมาย | จุดเน้นข้อสอบ / ทริกช่วยจำ |
|---|---|---|
| มาตรา 34 | รูปแบบคำสั่ง: อาจทำเป็นหนังสือ วาจา หรือการสื่อความหมายในรูปแบบอื่นก็ได้ ขอเพียงมีความหมายชัดเจนเพียงพอ | "ไม่จำเป็นต้องเป็นหนังสือเสมอไป แต่ต้องชัดเจน" (เช่น สัญญาณไฟจราจร, คำสั่งปากเปล่า) |
| มาตรา 35 | การขอหนังสือยืนยัน: หากออกคำสั่งด้วยวาจา ผู้รับคำสั่งมีสิทธิร้องขอให้ยืนยันเป็นหนังสือได้ภายใน 7 วัน | "สั่งด้วยปาก → ขอเป็นหนังสือได้ใน 7 วัน" |
| มาตรา 36 | องค์ประกอบขั้นต่ำของคำสั่งเป็นหนังสือ: 1. วัน เดือน ปีที่ทำคำสั่ง 2. ชื่อและตำแหน่งของเจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่ง 3. ลายมือชื่อของเจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่ง |
สูตรจำ: "วัน + คน + ตำแหน่ง + เซ็น" (ข้อสอบชอบหลอกว่าต้องมีชื่อพยานหรือเลขบัตรประชาชน ซึ่งไม่ใช่ข้อบังคับขั้นต่ำตาม ม.36) |
| มาตรา 37 | เหตุผลของคำสั่งเป็นหนังสือ: ต้องประกอบด้วย 1. ข้อเท็จจริงอันเป็นสาระสำคัญ 2. ข้อกฎหมายที่อ้างอิง 3. ข้อพิจารณาและข้อสนับสนุนการใช้ดุลพินิจ |
สูตรจำ: "จริง + กฎหมาย + ดุลพินิจ" ข้อยกเว้นไม่ต้องให้เหตุผล: ได้ตามคำขอและไม่กระทบคนอื่น, รู้เหตุผลอยู่แล้ว, เร่งด่วน, ข้อมูลลับตาม ม.32 |
| มาตรา 39 | เงื่อนไขประกอบคำสั่ง: กำหนดได้เท่าที่จำเป็นเพื่อบรรลุวัตถุประสงค์ของกฎหมาย (เงื่อนเวลา, เงื่อนไข, ภาระหน้าที่) | ห้ามตั้งเงื่อนไขตามอำเภอใจหรือสร้างภาระเกินควรแก่ประชาชน |
| มาตรา 39/1 | กรอบเวลาออกคำสั่งทั่วไป: หากไม่มีกฎหมายอื่นกำหนดไว้ เมื่อได้รับคำขอและเอกสารถูกต้องครบถ้วน ต้องออกคำสั่งภายใน 30 วัน | "เอกสารครบ → ออกคำสั่งใน 30 วัน" |
| มาตรา 40 | การแจ้งสิทธิอุทธรณ์: คำสั่งที่อุทธรณ์ได้ ต้องระบุกรณีที่อุทธรณ์ได้ วิธีการยื่น และระยะเวลาสำหรับการอุทธรณ์ ผลของการไม่แจ้ง: หากไม่ได้แจ้งและเวลาเดิมต่ำกว่า 1 ปี ให้ขยายระยะเวลาอุทธรณ์เป็น 1 ปี |
"ไม่บอกสิทธิอุทธรณ์ → ระยะเวลาเด้งเป็น 1 ปีเต็ม!" |
| มาตรา 41 | การแก้ไขข้อบกพร่องของคำสั่ง: ข้อบกพร่องทางวิธีพิจารณาบางอย่างสามารถแก้ไขให้สมบูรณ์ภายหลังได้ (เช่น ให้เหตุผลภายหลัง, จัดให้มีการรับฟังคู่กรณีภายหลัง) ก่อนสิ้นสุดกระบวนการอุทธรณ์ | "บกพร่องเรื่องขั้นตอนซ่อมได้ แต่ถ้าไม่มีอำนาจหรือเนื้อหาผิดกฎหมายแต่แรกซ่อมไม่ได้" |
| มาตรา 42 | การมีผลของคำสั่ง: คำสั่งทางปกครองมีผลใช้ยันต่อบุคคล ตั้งแต่ขณะที่บุคคลนั้นได้รับแจ้ง และมีผลอยู่จนกว่าจะถูกเพิกถอนหรือสิ้นผลด้วยเหตุอื่น | "เซ็นแล้วยังไม่พอ → ต้องแจ้งถึงตัวจึงมีผลบังคับ" |
| มาตรา 43 | ข้อผิดพลาดเล็กน้อย: ข้อผิดหลงหรือพิมพ์ผิดเล็กน้อย เจ้าหน้าที่สามารถแก้ไขเพิ่มเติมได้เสมอ | "ผิดเล็ก ผิดหลง → แก้ได้เสมอ" |
2. ระบบการอุทธรณ์คำสั่งทางปกครอง: สูตรจำ 15 → 30 → 30+30 วัน (ม.44–ม.48)
💡 เงื่อนไขการใช้อุทธรณ์ทั่วไปตามมาตรา 44
ใช้เมื่อ: 1. คำสั่งนั้นไม่ได้ออกโดยรัฐมนตรี และ 2. ไม่มีกฎหมายเฉพาะกำหนดขั้นตอนอุทธรณ์ไว้
*หากมีกฎหมายเฉพาะ (เช่น วินัยข้าราชการครู) ต้องใช้วิธีอุทธรณ์ตามกฎหมายเฉพาะนั้น- ขั้นที่ 1: คู่กรณียื่นอุทธรณ์ (15 วัน)
- ยื่นภายใน 15 วัน นับแต่วันที่ "ได้รับแจ้งคำสั่ง"
- ต้องทำเป็น หนังสือ ระบุข้อโต้แย้ง ข้อเท็จจริง หรือข้อกฎหมาย
- ยื่นต่อ "เจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่ง" (เพื่อให้ทบทวนคำสั่งตนเองก่อน)
- ขั้นที่ 2: เจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่งพิจารณา (30 วัน)
- ต้องพิจารณาให้แล้วเสร็จภายใน 30 วัน นับแต่วันได้รับคำอุทธรณ์ (ขยายเวลาไม่ได้)
- หากเห็นด้วยทั้งหมดหรือบางส่วน: ให้เปลี่ยนแปลงแก้ไขคำสั่งตามนั้นภายใน 30 วัน
- หากไม่เห็นด้วย: ให้เร่งทำความเห็นพร้อมเหตุผลส่งต่อผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์ภายใน 30 วัน
- ขั้นที่ 3: ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์วินิจฉัย (30 + 30 วัน)
- ต้องพิจารณาให้เสร็จภายใน 30 วัน นับแต่วันได้รับรายงาน
- หากมีเหตุจำเป็น ขยายเวลาได้อีกไม่เกิน 30 วัน (รวมไม่เกิน 60 วัน) แต่ต้องมีหนังสือแจ้งผู้อุทธรณ์ทราบก่อนครบกำหนด
- ขอบเขตอำนาจ (ม.46): พิจารณาได้ทั้ง ข้อเท็จจริง ข้อกฎหมาย และความเหมาะสม โดยมีอำนาจเพิกถอน เปลี่ยนแปลง เพิ่มภาระ หรือลดภาระ ได้ทั้งสิ้น!
3. การเพิกถอนคำสั่งทางปกครอง: คำสั่งไม่ชอบ vs คำสั่งชอบด้วยกฎหมาย (ม.49–ม.53)
ผู้มีอำนาจเพิกถอน (ม.49): เจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่ง หรือผู้บังคับบัญชาของเจ้าหน้าที่นั้น แม้จะพ้นขั้นตอนอุทธรณ์ไปแล้วก็ยังมีอำนาจเพิกถอนได้
ผลการเพิกถอน (ม.50): เพิกถอนทั้งหมดหรือบางส่วน และให้มีผลย้อนหลัง ไม่ย้อนหลัง หรือมีผลในอนาคตก็ได้
กรณีให้เงิน ทรัพย์สิน หรือประโยชน์แบ่งแยกได้ (ม.51):
- ต้องชั่งน้ำหนักระหว่าง ความเชื่อโดยสุจริตของผู้รับ VS ประโยชน์สาธารณะ
- หากผู้รับเชื่อโดยสุจริตและนำเงินไปใช้จ่ายจนหมดแล้วโดยไม่รู้ว่าผิด กฎหมายคุ้มครอง
- การคืนเงิน: ให้นำหลัก "ลาภมิควรได้" ใน ป.พ.พ. มาใช้โดยอนุโลม
- ห้ามอ้างสุจริต: 1) โกหก ปกปิด ข่มขู่ ติดสินบน 2) ให้ข้อมูลสำคัญไม่ถูกต้อง/ไม่ครบ 3) รู้อยู่แล้วว่าคำสั่งผิด หรือไม่รู้เพราะประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง
สิทธิขอค่าทดแทน (ม.52): กรณีอื่นที่สุจริตแต่ถูกเพิกถอนคำสั่ง ขอค่าทดแทนได้ภายใน 180 วัน (เพดานไม่เกินประโยชน์ตามคำสั่งเดิม)
กรณีไม่เป็นการให้ประโยชน์: เพิกถอนได้ทั้งหมดหรือบางส่วน โดยให้มีผลตั้งแต่ขณะเพิกถอนหรือในอนาคต (ไม่มีผลย้อนหลัง)
กรณีเป็นการให้ประโยชน์: โดยหลักเพิกถอนยากมาก จะเพิกถอนได้เฉพาะเมื่อเข้าเหตุใดเหตุหนึ่งต่อไปนี้:
- มีกฎหมายให้อำนาจเพิกถอนไว้
- มีข้อสงวนสิทธิให้เพิกถอนได้ระบุไว้ในคำสั่งนั้น
- ผู้รับประโยชน์ไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไขภายในเวลาที่กำหนด
- ข้อเท็จจริงหรือพฤติการณ์เปลี่ยนแปลงไปอย่างสำคัญจนหากเป็นเช่นนี้แต่แรกจะไม่ทำคำสั่ง และหากไม่เพิกถอนจะกระทบประโยชน์สาธารณะ
- บทกฎหมายเปลี่ยนแปลงไป และหากไม่เพิกถอนจะกระทบประโยชน์สาธารณะ
4. ตารางสรุปตัวเลขออกสอบบ่อยที่สุด (Must-Remember Timelines)
| ระยะเวลา | เรื่อง / มาตราที่เกี่ยวข้อง | สูตรช่วยจำ |
|---|---|---|
| 7 วัน | ผู้รับคำสั่งด้วยวาจา ขอให้ยืนยันเป็นหนังสือ (ม.35) | สั่งปาก → ขอหนังสือ 7 วัน |
| 15 วัน | คู่กรณียื่นอุทธรณ์คำสั่งทางปกครองทั่วไปนับแต่ได้รับแจ้ง (ม.44) | ยื่นอุทธรณ์ 15 วัน |
| 30 วัน |
1. เจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่งพิจารณาอุทธรณ์ (ม.45) 2. ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์วินิจฉัยคำอุทธรณ์ (ม.45) 3. ออกคำสั่งทางปกครองทั่วไปเมื่อเอกสารครบถ้วน (ม.39/1) |
พิจารณาชั้นผู้สั่ง 30 / ชั้นวินิจฉัย 30 |
| 30 + 30 วัน | ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์ขยายเวลาการพิจารณาได้อีกไม่เกิน 30 วัน (ม.45) | วินิจฉัยอุทธรณ์ขยายได้ 30 วัน |
| 90 วัน | การเพิกถอนคำสั่งให้ประโยชน์นับแต่ได้ "รู้ถึงเหตุ" ที่จะเพิกถอน (ม.49) | ถอนคำสั่งให้คุณ → รู้เหตุแล้ว 90 วัน |
| 180 วัน | การยื่นคำขอรับค่าทดแทนความเสียหายจากการเพิกถอนคำสั่งตาม ม.52 | ขอค่าทดแทน → 180 วัน |
| 1 ปี | การขยายระยะเวลาอุทธรณ์กรณีเจ้าหน้าที่ไม่ได้แจ้งสิทธิอุทธรณ์ในคำสั่ง (ม.40) | ไม่แจ้งทางอุทธรณ์ → สิทธิยืดเป็น 1 ปี |
5. 10 จุดหลอกในห้องสอบที่พบบ่อยและข้อควรระวัง
จุดหลอกที่ 1: รูปแบบของคำสั่งทางปกครอง
ม.34กับดัก: ข้อสอบมักหลอกว่า "คำสั่งทางปกครองต้องทำเป็นหนังสือเท่านั้นจึงจะมีผลสมบูรณ์"
ความจริง: ทำเป็นหนังสือ วาจา หรือการสื่อความหมายรูปแบบอื่นก็ได้ เช่น สัญญาณมือหรือสัญญาณไฟจราจร ขอเพียงมีความหมายชัดเจน
จุดหลอกที่ 2: วันที่คำสั่งมีผลใช้ยัน
ม.42กับดัก: ข้อสอบมักถามว่าคำสั่งมีผลเมื่อใด แล้วใส่ตัวเลือกว่า "เมื่อเจ้าหน้าที่ลงนาม" หรือ "เมื่อผู้บังคับบัญชาอนุมัติ"
ความจริง: คำสั่งมีผลใช้ยันต่อบุคคลตั้งแต่ขณะที่ "ผู้นั้นได้รับแจ้ง"
จุดหลอกที่ 3: คำสั่งของรัฐมนตรีอุทธรณ์ตาม ม.44 หรือไม่?
ม.44กับดัก: โจทย์ให้กรณีคำสั่งออกโดย "รัฐมนตรีว่าการกระทรวง" แล้วถามว่าต้องอุทธรณ์ภายในกี่วัน
ความจริง: คำสั่งของรัฐมนตรี ไม่อยู่ ภายใต้การอุทธรณ์ทั่วไปตาม ม.44 (ถือเป็นคำสั่งสูงสุดในสายปกครอง สามารถนำไปฟ้องศาลปกครองได้เลยตามเงื่อนไข)
จุดหลอกที่ 4: ผลของการยื่นอุทธรณ์ต่อการบังคับ
ม.44 วรรคสามกับดัก: ชอบหลอกว่า "เมื่อยื่นอุทธรณ์แล้ว คำสั่งเดิมจะถูกพักหรือระงับไว้ชั่วคราวโดยอัตโนมัติ"
ความจริง: ไม่หยุด! การอุทธรณ์ไม่เป็นเหตุให้ทุเลาการบังคับ เว้นแต่จะมีคำสั่งสั่งทุเลาการบังคับ
จุดหลอกที่ 5: ผลการพิจารณาอุทธรณ์เพิ่มภาระได้หรือไม่?
ม.46กับดัก: เชื่อว่าอุทธรณ์แล้วผลต้องดีขึ้นเสมอ หรือห้ามสั่งให้หนักกว่าเดิมเด็ดขาด
ความจริง: ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์มีอำนาจทบทวนได้ทั้งข้อเท็จจริง ข้อกฎหมาย และความเหมาะสม จึงสามารถ เพิ่มภาระ แก่ผู้อุทธรณ์ได้!
จุดหลอกที่ 6: อำนาจเพิกถอนหลังพ้นกำหนดอุทธรณ์
ม.49กับดัก: คู่กรณีไม่ได้อุทธรณ์ใน 15 วัน เจ้าหน้าที่จะเพิกถอนคำสั่งที่ไม่ชอบได้หรือไม่?
ความจริง: เพิกถอนได้! อำนาจเพิกถอนของฝ่ายปกครองเป็นคนละเรื่องกับสิทธิอุทธรณ์ของประชาชน แม้พ้นกำหนดอุทธรณ์แล้วเจ้าหน้าที่ก็ยังมีอำนาจเพิกถอนคำสั่งได้
จุดหลอกที่ 7: จุดเริ่มต้นนับเวลา 90 วันในการเพิกถอนคำสั่งให้ประโยชน์
ม.49 วรรคสองกับดัก: ตัวเลือกมักเขียนว่า "90 วันนับแต่วันที่ออกคำสั่ง"
ความจริง: ต้องนับ "90 วันนับแต่ได้รู้ถึงเหตุที่จะให้เพิกถอน"
จุดหลอกที่ 8: ข้อยกเว้นไม่จำกัด 90 วัน
ม.49กับดัก: หากคำสั่งให้ประโยชน์เกิดจากการแสดงข้อความเท็จ ปิดบังความจริง หรือติดสินบน จะมีกรอบเวลา 90 วันหรือไม่?
ความจริง: ไม่มีกรอบเวลา 90 วัน! เจ้าหน้าที่สามารถเพิกถอนได้ตลอดเวลา
จุดหลอกที่ 9: การเพิกถอนคำสั่งชอบด้วยกฎหมาย
ม.53กับดัก: คำสั่งที่ชอบด้วยกฎหมาย เพิกถอนย้อนหลังได้หรือไม่?
ความจริง: โดยหลักให้มีผลตั้งแต่ ขณะเพิกถอนหรือมีผลในอนาคต เท่านั้น จะเพิกถอนย้อนหลังเหมือนคำสั่งไม่ชอบด้วยกฎหมายไม่ได้
จุดหลอกที่ 10: บุคคลที่ไม่มีสิทธิอ้างความเชื่อโดยสุจริต
ม.51กับดัก: ผู้รับคำสั่งได้รับเงินไปแล้ว นำไปใช้หมดแล้ว จะรอดจากการคืนเงินทุกรายหรือไม่?
ความจริง: หากตนเองโกหก ปกปิด ให้ข้อมูลสำคัญไม่ครบ หรือรู้อยู่แล้วว่าคำสั่งผิด จะอ้างสุจริตไม่ได้ และต้องคืนเงินตามหลักลาภมิควรได้เสมือนเป็นผู้รับลาภโดยไม่สุจริต
6. สูตรจำเด็ดก่อนเข้าห้องสอบ & คลังข้อสอบจำลอง 3 ชุด (60 ข้อ)
🎯 คาถาจำ 4 ท่อนก่อนเข้าห้องสอบ
- 🔹 คำสั่ง: "ชัดเจน → เหตุผลครบ → แจ้งถึงตัวจึงมีผล"
- 🔹 อุทธรณ์: "15 → 30 → 30 + 30 (ไม่หยุดสั่งเอง + เพิ่มโทษได้)"
- 🔹 เพิกถอน: "ให้คุณ → 90 วันนับแต่รู้เหตุ / ขอค่าทดแทน → 180 วัน"
- 🔹 สุจริต: "โกหก ปิดบัง ข้อมูลสำคัญผิด รู้ว่าผิด = ห้ามอ้างสุจริต!"
📝 ฝึกทำแนวข้อสอบจริง (ครบ 3 ชุด 60 ข้อ พร้อมเฉลยละเอียด):
ชุดที่ 1: คำสั่งทางปกครอง
เน้นความหมาย รูปแบบ การให้เหตุผล เงื่อนไข และการแจ้งสิทธิอุทธรณ์ (20 ข้อ)
เริ่มทำชุดที่ 1 →ชุดที่ 2: การอุทธรณ์คำสั่งทางปกครอง
เน้นสูตรเวลา 15-30-30+30 การทุเลาการบังคับ และขอบเขตอำนาจพิจารณา (20 ข้อ)
เริ่มทำชุดที่ 2 →ชุดที่ 3: การเพิกถอนคำสั่งทางปกครอง
เน้นคำสั่งไม่ชอบ vs ชอบด้วยกฎหมาย ความสุจริต ลาภมิควรได้ และค่าทดแทน (20 ข้อ)
เริ่มทำชุดที่ 3 →