พระราชบัญญัติวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 และที่แก้ไขเพิ่มเติมถึง (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2562 เป็นกฎหมายกลางที่วางรากฐานการใช้อำนาจของเจ้าหน้าที่รัฐในการออกคำสั่งทางปกครอง เพื่อคุ้มครองสิทธิ เสรีภาพ และสร้างความเป็นธรรมให้แก่ประชาชน ในการสอบครูผู้ช่วย สพฐ. ภาค ก วิชา ความรู้และลักษณะการเป็นข้าราชการที่ดี มักออกข้อสอบทั้งมิติตัวบทระยะเวลา ขั้นตอนการพิจารณา และข้อสอบแนววิเคราะห์สถานการณ์
⏱️ 1. สรุปตัวเลขและระยะเวลาสำคัญที่ออกข้อสอบบ่อยที่สุด
| ตัวเลข / ระยะเวลา | เรื่องและสาระสำคัญตามกฎหมาย | ข้อสังเกตและทริกช่วยจำ |
|---|---|---|
| 7 วัน |
• ขอให้ยืนยันคำสั่งทางปกครองด้วยวาจาเป็นหนังสือ (ม.35) • สันนิษฐานว่าได้รับแจ้งทางไปรษณีย์ตอบรับ ภายในประเทศ (ม.71) • หนังสือเตือนก่อนใช้มาตรการบังคับชำระเงินทางปกครอง (ม.63/7) |
จำสูตร: “ปากขอหนังสือ 7 • ไปรษณีย์ไทย 7 • เตือนจ่ายเงิน 7” |
| 15 วัน |
• อุทธรณ์คำสั่งทางปกครองทั่วไป นับแต่ได้รับแจ้งคำสั่ง (ม.44) • สันนิษฐานว่าได้รับแจ้งทางไปรษณีย์ตอบรับ ไปยังต่างประเทศ (ม.71) • ถือว่าได้รับแจ้งเมื่อประกาศในหนังสือพิมพ์หรือปิดประกาศ (ม.73) |
จำสูตร: “อุทธรณ์ทั่วไป 15 • ไปรษณีย์นอก 15 • ประกาศ นสพ. 15” |
| 30 วัน |
• ออกคำสั่งเป็นหนังสือเมื่อเอกสารถูกต้องครบถ้วน (ม.39/1) • เจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่งพิจารณาคำอุทธรณ์ (ม.45) • ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์พิจารณาคำอุทธรณ์ (ม.45 วรรคสอง) |
จำสูตร: “ออกคำสั่ง 30 • คนทำทบทวน 30 • ส่งต่อพิจารณา 30” |
| ขยายได้อีก 30 วัน | ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์มีเหตุจำเป็น สามารถขยายเวลาพิจารณาได้ไม่เกิน 30 วัน | ต้องแจ้งผู้อุทธรณ์ทราบก่อนครบ 30 วันแรก (สูตร 30 + 30) |
| 180 วัน | ร้องขอ ค่าทดแทนความเสียหาย จากความเชื่อโดยสุจริต กรณีถูกเพิกถอนคำสั่ง (ม.52) | นับแต่วันที่ได้รับแจ้งการเพิกถอนคำสั่งทางปกครอง |
| 1 ปี | ระยะเวลาอุทธรณ์ขยายเป็น 1 ปี หากคำสั่ง ไม่ได้แจ้งสิทธิอุทธรณ์ และไม่ได้แจ้งใหม่ (ม.40) | เจ้าหน้าที่ลืมแจ้งทางอุทธรณ์ ประชาชนได้โบนัสเวลาสู้ 1 ปีเต็ม |
| 10 ปี | หน่วยงานของรัฐยื่นขอให้ศาลออกหมายบังคับคดี (กรมบังคับคดีดำเนินการ) | นับแต่วันที่คำสั่งทางปกครองกำหนดให้ชำระเงินเป็นที่สุด (ม.63/15) |
| 50 คน | เกณฑ์จำนวนคู่กรณีที่ยื่นคำขอเรื่องเดียวกัน เพื่อแต่งตั้ง ตัวแทนร่วม (ม.25) | เกิน 50 คนและไม่ตั้งตัวแทน เจ้าหน้าที่สั่งให้เลือกตัวแทนร่วมได้ |
| 100 คน | เกณฑ์จำนวนผู้รับที่อนุญาตให้แจ้งคำสั่งทางปกครองโดยวิธี ประกาศในหนังสือพิมพ์ (ม.73) | ไม่รู้คน ไม่รู้ที่ หรือมีผู้รับเกิน 100 คน → ลง นสพ. ท้องถิ่น |
| 50,000 บาท/วัน | เพดาน ค่าปรับบังคับการ กรณีฝ่าฝืนคำสั่งให้กระทำหรือละเว้นกระทำ (ม.63/21) | เป็นมาตรการกดดันรายวัน ไม่ใช่โทษปรับทางอาญา |
| ร้อยละ 25 ต่อปี | เงินเพิ่มรายวันกรณีเจ้าหน้าที่เข้าดำเนินการแทนผู้ฝ่าฝืนคำสั่ง (ม.63/21) | ผู้ฝ่าฝืนต้องจ่ายค่าใช้จ่ายจริง + เงินเพิ่ม 25% ต่อปี |
⚖️ 2. ตารางเปรียบเทียบ: "คำสั่งทางปกครอง" VS "กฎ"
| หัวข้อเปรียบเทียบ | คำสั่งทางปกครอง (Administrative Order) | กฎ (Rule / Regulation) |
|---|---|---|
| ขอบเขตการบังคับใช้ | บังคับแก่ บุคคลหรือกรณีเป็นการเฉพาะเจาะจง | มีผลบังคับ เป็นการทั่วไป ไม่เจาะจงบุคคล |
| ผลทางกฎหมาย | สร้าง ก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน ระงับ หรือมีผลกระทบต่อสถานะของสิทธิหรือหน้าที่ | กำหนดหลักเกณฑ์ มาตรฐาน หรือระเบียบปฏิบัติสำหรับทุกคนที่เข้าเงื่อนไข |
| ตัวอย่าง |
• การสั่งบรรจุแต่งตั้ง / ปลดออก / ไล่ออก • การสั่งพักใช้หรือเพิกถอนใบอนุญาตประกอบวิชาชีพ • การสั่งไม่อนุมัติคำขอรับเงินวิทยฐานะ |
• พระราชกฤษฎีกา • กฎกระทรวง • ระเบียบกระทรวงศึกษาธิการ • ประกาศกระทรวงที่มีผลเป็นการทั่วไป |
| ขั้นตอนการโต้แย้ง | ต้องอุทธรณ์ต่อเจ้าหน้าที่ภายใน 15 วัน ตามหลักทั่วไป | ไม่ต้องอุทธรณ์ ฟ้องศาลปกครองได้โดยตรงภายใน 90 วัน |
🚫 3. ความเป็นกลางของเจ้าหน้าที่ (มาตรา 13) และข้อยกเว้น
เจ้าหน้าที่ผู้ใดมีลักษณะดังต่อไปนี้ ไม่อาจทำการพิจารณาทางปกครองได้ เพื่อรักษาหลักความเป็นกลาง:
- เป็น คู่กรณีเอง
- เป็น คู่หมั้น หรือ คู่สมรส ของคู่กรณี
- เป็น ญาติสืบสายโลหิต (บิดามารดา บุตร หลาน) หรือ ผู้เกี่ยวดองทางแต่งตั้ง (บุตรบุญธรรม) ชั้นใดๆ
- เป็น พี่น้อง หรือ ลูกพี่ลูกน้อง นับได้ภายใน 3 ชั้น หรือเป็นญาติเกี่ยวพันทางแต่งงานนับได้ภายใน 2 ชั้น
- เป็นหรือเคยเป็น ผู้แทนโดยชอบธรรม ผู้พิทักษ์ หรือตัวแทน ของคู่กรณี
- เป็น เจ้าหนี้ ลูกหนี้ หรือนายจ้าง ของคู่กรณี
⚠️ ข้อยกเว้น (ม.15): เจ้าหน้าที่ที่มีเหตุดังกล่าวอาจพิจารณาต่อไปได้เฉพาะกรณีที่มี ความจำเป็นเร่งด่วน หากหยุดรอจะเกิดความเสียหายต่อประโยชน์สาธารณะอย่างร้ายแรง หรือไม่มีเจ้าหน้าที่อื่นปฏิบัติหน้าที่แทนได้
📑 4. กระบวนการออกคำสั่งที่กระทบสิทธิ & ขั้นตอนการอุทธรณ์
| กระบวนการออกคำสั่งที่กระทบสิทธิ (มาตรา 30) | ขั้นตอนการอุทธรณ์คำสั่งทางปกครอง (มาตรา 44-45) |
|---|---|
|
1. แจ้งข้อเท็จจริง: ให้คู่กรณีทราบข้อเท็จจริงเพียงพอ 2. ให้โอกาสโต้แย้ง: ให้คู่กรณีชี้แจงและแสดงหลักฐาน (ฟังก่อนสั่ง) 3. พิจารณาพยานหลักฐาน: ค้นหาความจริงอย่างรอบด้าน 4. ออกคำสั่ง: ระบุวัน เดือน ปี ชื่อ ตำแหน่ง ลายมือชื่อ 5. ให้เหตุผล: ข้อเท็จจริง + ข้อกฎหมาย + การใช้ดุลพินิจ 6. แจ้งคำสั่ง + สิทธิอุทธรณ์: ระบุช่องทางและกำหนดเวลาอุทธรณ์ |
1. รับแจ้งคำสั่ง → เริ่มนับเวลา 2. ยื่นอุทธรณ์ภายใน 15 วัน ต่อเจ้าหน้าที่ผู้ทำคำสั่ง 3. เจ้าหน้าที่พิจารณาภายใน 30 วัน • เห็นด้วย → สั่งแก้ไข/ยกเลิกคำสั่งได้ทันที • ไม่เห็นด้วย → ส่งเรื่องให้ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์ 4. ผู้มีอำนาจพิจารณาอุทธรณ์ พิจารณาภายใน 30 วัน • มีเหตุจำเป็น ขยายได้อีกไม่เกิน 30 วัน (สูตร 30+30) 5. หากยังไม่พอใจผลอุทธรณ์ → ฟ้องศาลปกครองภายใน 90 วัน |
⭐ 5. 10 จุดหลอกที่ออกสอบบ่อยที่สุด
- การอุทธรณ์ไม่ทุเลาการบังคับโดยอัตโนมัติ: ยื่นอุทธรณ์แล้วคำสั่งยังคงมีผลบังคับใช้ตามปกติ เว้นแต่จะมีคำสั่งทุเลาการบังคับเป็นพิเศษ
- คำสั่งทางปกครองไม่จำเป็นต้องเป็นหนังสือเสมอไป: วาจาหรือสัญลักษณ์รูปแบบอื่นก็เป็นคำสั่งได้ แต่ผู้รับมีสิทธิขอให้ยืนยันเป็นหนังสือภายใน 7 วัน
- ข้อยกเว้นที่ไม่ต้องให้เหตุผล: คำสั่งตรงตามคำขอและไม่กระทบสิทธิบุคคลอื่น กฎหมายยกเว้นไม่ต้องระบุเหตุผล
- กฎหมายเฉพาะ vs กฎหมายกลาง: กฎหมายเฉพาะจะใช้แทน พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง ได้เฉพาะเมื่อมีมาตรฐานความเป็นธรรม ไม่ต่ำกว่า กฎหมายกลาง
- ไม่บอกสิทธิอุทธรณ์: ระยะเวลาอุทธรณ์ไม่เสียไป แต่จะขยายให้เป็น 1 ปี นับแต่วันที่ได้รับคำสั่ง
- พ้นกำหนดอุทธรณ์ 15 วันแล้ว เพิกถอนได้หรือไม่?: ได้! เจ้าหน้าที่หรือผู้บังคับบัญชายังคงมีอำนาจเพิกถอนคำสั่งที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายได้ตามหลักเกณฑ์
- ผู้รับประโยชน์ไม่สุจริต: หากผู้รับคำสั่งโกหก ปกปิดข้อเท็จจริง หรือติดสินบน จะอ้างความเชื่อโดยสุจริตเพื่อรับการคุ้มครองหรือขอค่าทดแทนไม่ได้
- ค่าปรับบังคับการ: ไม่ใช่โทษปรับทางอาญา ไม่นำไปสู่การกักขัง แต่เป็นเงินปรับรายวัน (สูงสุดไม่เกิน 50,000 บาท/วัน) เพื่อกดดันให้ปฏิบัติตามคำสั่ง
- ไปรษณีย์ตอบรับ: ในประเทศนับ 7 วัน | ต่างประเทศนับ 15 วัน
- องค์ประชุมคณะกรรมการ: มาประชุมไม่น้อยกว่า กึ่งหนึ่ง | หากเลื่อนแล้วนัดใหม่ภายใน 14 วัน ไม่น้อยกว่า 1 ใน 3 ถือเป็นองค์ประชุมได้
🚀 แนะนำการฝึกทำข้อสอบในระบบ Daily Question
ผู้สอบสามารถเข้าฝึกทำแบบทดสอบ เรื่อง วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง (พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง พ.ศ. 2539 และแก้ไขเพิ่มเติม) ครบทั้ง 3 ชุด (60 ข้อ) ในระบบ Daily Question เพื่อฝึกแม่นยำในเงื่อนเวลา ตัวเลขสำคัญ และข้อสอบสถานการณ์ประยุกต์ พร้อมเฉลยละเอียดและทริกช่วยจำเพื่อคว้าคะแนนเต็มในภาค ก สพฐ. ครับ!
